Loont een zelfscankassa in uw supermarkt? Wat onderzoek zegt over derving, klanten en loonkosten

Een zelfscankassa is een kassa waar de klant zelf de artikelen scant en afrekent. Onderzoek laat zien dat supermarkten met zulke kassa's vaker last hebben van diefstal, en dat bij zelf scannen meer artikelen ongescand de winkel uit gaan. Of de kassa zelf de oorzaak is, is niet aangetoond.

Voor een zelfstandige supermarkt is de vraag dus niet of er iets verdwijnt, maar of de bespaarde kassa-uren opwegen tegen de kosten van de kassa's en de extra derving. Derving is voorraad die verdwijnt zonder dat er omzet tegenover staat. Die drie getallen kunt u zelf meten.

In dit artikel

1. Stelen klanten meer bij een zelfscankassa?
2. Is zelf scannen met een handscanner of telefoon iets anders?
3. Waarom gaan er bij de zelfscankassa artikelen mee zonder te betalen?
4. Wat vinden klanten van de zelfscankassa?
5. Hoeveel personeel bespaart een zelfscankassa?
6. Wanneer loont een zelfscankassa voor een zelfstandige supermarkt?
7. Hoe meet u of de zelfscankassa derving kost?

Stelen klanten meer bij een zelfscankassa?

Supermarkten met zelfscankassa's hebben vaker last van winkeldiefstal, maar dat de kassa de oorzaak is, is niet bewezen. In een Engels overheidsonderzoek onder supermarkten was 86% van de winkels met zelfscankassa's slachtoffer van winkeldiefstal, tegen 52% van de winkels zonder (Home Office, Commercial Victimisation Survey 2014).

De onderzoekers waarschuwen zelf dat dit geen bewijs is. Van de grote supermarkten had 89% zelfscankassa's, van de kleine 8%. Grote winkels hadden in het onderzoek sowieso vaker en meer last van diefstal, dus de grootte van de winkel kan de echte reden zijn. Het onderzoek ging over Engeland en Wales, met 187 supermarkten in de steekproef.

Eerder onderzoek met cijfers van winkelketens kwam tot een voorzichtiger uitkomst. Op basis van casussen bij winkelbedrijven en een enquête onder medewerkers concludeerde criminoloog Adrian Beck dat de beschikbare cijfers weinig effect van zelfscankassa's op de totale derving lieten zien (Beck, 2011). Hij raadde wel aan om de zelfscanzone als een apart te bewaken gebied in te richten.

Een overzichtsstudie uit 2016 vat het samen als tegenstrijdig bewijs. Er is volgens de auteur wel enig bewijs dat zelfscankassa's diefstal door klanten verhogen, vooral door klanten die op een andere manier niet zouden stelen. Exacte cijfers over hoeveel extra diefstal er is, ontbreken (Taylor, 2016).

Is zelf scannen met een handscanner of telefoon iets anders?

Ja, en daar is het verlies het best gemeten. Bij zelf scannen tijdens het winkelen scant de klant elk artikel met een handscanner van de winkel of met de eigen telefoon, en betaalt aan het eind. Bij één grote winkelketen bleek bij controles 3,97% van de gecontroleerde waarde niet gescand (Beck & Hopkins, 2017).

De onderzoekers analyseerden 1,096 miljoen controles bij bijna 12 miljoen winkelbezoeken in een jaar. De onverklaarde derving van de hele keten was 1,47%. Het gemiddelde van de keten en twee onderzoeken onder supermarkten was 1,79%. Bij zelf scannen lag het verlies daarmee 122% hoger.

Het echte verlies ligt waarschijnlijk hoger. Een medewerker controleerde gemiddeld 6 artikelen uit een boodschappenmand van ongeveer 30, vaak van bovenop. Wie bewust niet scant, legt die artikelen onderop. Wat de cijfers niet laten zien, is of klanten bewust stalen of iets vergaten. De keten gaf ook geen cijfers over wat de handscanners bespaarden.

Waarom gaan er bij de zelfscankassa artikelen mee zonder te betalen?

Door een mengeling van bewust stelen, vergissingen en ergernis over de machine. In een Britse online peiling onder 2.634 gebruikers gaf 19% toe weleens iets te hebben meegenomen bij de zelfscankassa. Van hen zei 57% dat ze het opgaven toen een artikel niet wilde scannen (Taylor, 2016).

Andere redenen in dezelfde peiling waren dat de kans om gepakt te worden kleiner is (51%) en dat de machine makkelijk te foppen is (47%). Groente en fruit werd het vaakst genoemd als wat werd meegenomen (67%), daarna brood en banket (41%). Het is een peiling van een commerciële website en niet representatief. De auteur gebruikt het als startpunt, niet als meting.

In Nederland vond 77% van de gelegenheidsdaders in onderzoek voor het ministerie van Justitie en Veiligheid dat winkeldiefstal makkelijker is geworden door de zelfscankassa. Ook ondernemers zien dat verband. Experts in hetzelfde onderzoek zetten daar vraagtekens bij (Kamerbrief winkeldiefstal, 21 april 2026). Hoe groot winkeldiefstal in Nederland is, staat in een apart artikel over derving en diefstal in de winkel.

Of toezicht op het scherm helpt, is nog niet duidelijk. In een experiment met een nagebootste zelfscankassa testten onderzoekers of een menselijk ogende figuur op het scherm minder oneerlijk gedrag gaf. Dat werd maar ten dele bevestigd (Siebenaler e.a., 2019).

Wat vinden klanten van de zelfscankassa?

Klanten gebruiken hem, maar hun oordeel over de winkel hangt meer af van de bemande kassa. In twee onderzoeken onder supermarktklanten, 313 in het Verenigd Koninkrijk en 474 in Australië, had de kwaliteit van de bemande kassa een sterker effect op de tevredenheid over en de trouw aan de winkel dan de kwaliteit van de zelfscankassa (Sharma, Ueno & Kingshott, 2020).

Voor een zelfstandige supermarkt is dat een belangrijk punt. Komen uw vaste klanten mede voor de bekende gezichten aan de kassa, dan bespaart u met minder bemande kassa's loon, maar raakt u mogelijk iets kwijt waar die klanten juist voor komen.

Ergernis aan de machine komt veel voor. In een klantpeiling die Taylor aanhaalt, ergerde 83% zich aan de melding over een onverwacht artikel in het inpakvak en 73% aan personeel dat traag kwam helpen (Taylor, 2016). Hoeveel wachttijd klanten echt winnen bij een zelfscankassa in een kleine supermarkt, staat in geen van de onderzoeken voor dit artikel als betrouwbaar cijfer.

Hoeveel personeel bespaart een zelfscankassa?

Minder dan het aantal kassa's doet vermoeden. Het werk aan de kassa verdwijnt niet, het verandert. In interviews met 22 kassamedewerkers in de Verenigde Staten beschreven de onderzoekers drie veranderingen (Moradi, Levy & Cheyre, 2025).

• Bij de zelfscankassa's vragen meerdere klanten tegelijk om hulp.
• Het werk draait vooral om problemen oplossen en toezicht houden.
• De gewone kassa wordt zwaarder, omdat de makkelijke klanten naar de zelfscankassa gaan.

Reken dus niet met alle kassa-uren als besparing. Er moet iemand bij de zelfscankassa's staan om leeftijd te controleren bij alcohol, storingen op te lossen en steekproeven te doen. Die uren tellen mee als kosten. De medewerkers in het onderzoek kwamen ook vaker in een controlerende rol tegenover klanten te staan. Ze moesten extra moeite doen om de omgang met klanten goed te houden.

Wanneer loont een zelfscankassa voor een zelfstandige supermarkt?

Als de bespaarde loonkosten groter zijn dan de jaarlijkse kosten van de kassa's plus de extra derving. U rekent dat uit met drie getallen: de kassa-uren die u echt bespaart, wat een uur kassawerk u kost en hoeveel omzet via de zelfscankassa loopt.

Het wettelijk minimumloon voor 21 jaar en ouder is sinds 1 juli 2026 € 14,99 per uur (Rijksoverheid, bedragen minimumloon 2026). De cao Levensmiddelenbedrijf is verlopen per 1 april 2026 en is niet meer algemeen verbindend. Het uurloon voor 21 jaar in groep A lag in die cao op € 14,51 (Staatscourant 2025, 14579), dus onder het minimumloon. Een nieuwe cao kan in onderhandeling zijn. Pensioen bij het bedrijfstakpensioenfonds BPFL blijft verplicht.

Wat een uur u werkelijk kost, ligt hoger dan het uurloon. Daar komen vakantiegeld, werkgeverspremies, pensioen en doorbetaalde vrije uren bij. Hoe u dat uitrekent en tegen uw omzet per dag zet, staat in een apart artikel over loonkosten tegen omzet. Het rekenvoorbeeld hieronder gaat uit van € 22 per uur. Dat is een aanname, geen cao-bedrag.

In het voorbeeld bespaart de winkel 20 kassa-uren per week, na aftrek van de uren voor toezicht. Dat is € 22.880 per jaar. De kassa's kosten aan afschrijving, onderhoud en software € 10.000 per jaar. Er blijft € 12.880 over. Loopt er € 900.000 omzet zonder btw via de zelfscankassa, dan mag de extra derving daarop niet hoger zijn dan ongeveer 1,4%.

Zou het verschil zo groot zijn als bij de handscanners in het onderzoek van Beck en Hopkins, 2,5 procentpunt, dan kost de extra derving € 22.500. Dan verliest de winkel geld. Bij een vaste zelfscankassa met toezicht kan het verschil kleiner zijn, maar in de onderzoeken voor dit artikel staat daar geen vergelijkbare meting van. Uw eigen meting geeft dus de doorslag.

Hoe meet u of de zelfscankassa derving kost?

Door de derving per artikelgroep te meten voor en na de invoering, over dezelfde periode van het jaar. Begin minstens een paar maanden voor de zelfscankassa's er staan, zodat u een beginstand hebt. Hoe u derving uitrekent uit voorraad, inkoop en verkoop, staat in het artikel over derving en diefstal in de winkel.

1. Kijk vooral naar groente en fruit en brood, de groepen die klanten zelf wegen of kiezen. Die groepen werden in de peiling het vaakst genoemd als wat er werd meegenomen.
2. Doe steekproeven bij de zelfscankassa en noteer per controle hoeveel artikelen u nakeek en wat niet gescand was. Kijk niet alleen bovenin de mand.
3. Houd bij hoeveel omzet via de zelfscankassa loopt. Zonder dat getal kunt u de extra derving niet als percentage uitrekenen.
4. Bekijk in de kassarapporten de afgebroken transacties en de correcties door personeel bij de zelfscankassa.

Let op dat de omzet zelf ook verandert. Stijgen uw prijzen, dan stijgt de omzet zonder dat u meer verkoopt, en lijkt een gelijke derving in euro's kleiner als percentage. Hoe u prijs en volume uit elkaar haalt, staat in het artikel over omzet, volume en marge in de levensmiddelenzaak.

Bronnen

• Home Office (2015). Crime against businesses: findings from the 2014 Commercial Victimisation Survey. London: Home Office. gov.uk
• Beck, A. (2011). Self-scan checkouts and retail loss: understanding the risk and minimising the threat. Security Journal, 24(3), 199-215. doi.org
• Taylor, E. (2016). Supermarket self-checkouts and retail theft: the curious case of the SWIPERS. Criminology & Criminal Justice, 16(5), 552-567. doi.org
• Beck, A. & Hopkins, M. (2017). Scan and rob! Convenience shopping, crime opportunity and corporate social responsibility in a mobile world. Security Journal, 30(4), 1080-1096. doi.org
• Minister van Justitie en Veiligheid, Brief aan de Tweede Kamer over het onderzoek naar winkeldiefstal, 21 april 2026. Kamerstukken II 2025/26, 29911, nr. 502. officielebekendmakingen.nl
• Siebenaler, S., Szymkowiak, A., Robertson, P., Johnson, G.I., Law, J. & Fee, K. (2019). Honesty, social presence and self-service in retail. Interacting with Computers, 31(2), 154-166. doi.org
• Sharma, P., Ueno, A. & Kingshott, R.P.J. (2020). Self-service technology in supermarkets: do frontline staff still matter? Journal of Retailing and Consumer Services, 59, 102356. doi.org
• Moradi, P., Levy, K.E.C. & Cheyre, C. (2025). Pseudo-automation: how labor-offsetting technologies reconfigure roles and relationships in frontline retail work. Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction, 9(2), 1-21. doi.org
• Rijksoverheid, Bedragen minimumloon 2026, geraadpleegd 29 oktober 2026. rijksoverheid.nl
• Minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Besluit algemeenverbindendverklaring cao Levensmiddelenbedrijf, 22 september 2025. Staatscourant 2025, 14579. officielebekendmakingen.nl