Vertrouwen of controle: wat maakt dat ondernemers eerlijk aangifte doen?

Ondernemers doen eerlijk aangifte door een combinatie van vertrouwen en controle, en die twee werken langs een andere weg. Vertrouwen in de belastingdienst leidt tot vrijwillige naleving: u doet het goed omdat u dat terecht vindt. De macht van de belastingdienst om te controleren en te beboeten leidt tot afgedwongen naleving: u doet het goed omdat fouten worden ontdekt. Onderzoek in 44 landen bevestigt dat beide de bereidheid om eerlijk aangifte te doen verhogen.

In dit artikel

1. Doen ondernemers eerlijk aangifte uit vertrouwen of uit angst voor controle?
2. Wat is het slippery-slope-model?
3. Wat zegt onderzoek in tientallen landen?
4. Betalen mensen ook belasting als niemand controleert?
5. Werkt een beroep op eerlijkheid in een brief van de belastingdienst?
6. Hoe zie je vertrouwen en controle terug bij de Nederlandse Belastingdienst?

Doen ondernemers eerlijk aangifte uit vertrouwen of uit angst voor controle?

Uit allebei, maar het zijn twee verschillende soorten eerlijkheid. Wie de belastingdienst vertrouwt, doet vrijwillig mee. Wie vooral bang is voor controle, doet mee omdat het moet. Beide leveren eerlijke aangiften op, maar alleen de eerste houdt stand als niemand meekijkt.

Lang dachten economen dat alleen de pakkans en de hoogte van boetes telden. Dat verklaarde niet waarom zoveel mensen eerlijk zijn terwijl de kans op controle klein is. Psychologen Kirchler, Hoelzl en Wahl voegden daarom vertrouwen toe als tweede kracht. Hun model ordent eerdere factoren zoals boetes, controlekansen, tarieven, kennis, normen en eerlijkheid langs die twee lijnen (Kirchler, Hoelzl & Wahl, 2008).

Wat is het slippery-slope-model?

Het slippery-slope-model is een verklaring van belastingmoraal met twee dimensies: de macht van de belastingdienst en het vertrouwen van belastingbetalers in die dienst. Macht zorgt voor afgedwongen naleving, vertrouwen voor vrijwillige naleving (Kirchler, Hoelzl & Wahl, 2008). Belastingmoraal is de innerlijke bereidheid om belasting te betalen.

De naam verwijst naar een hellend vlak. Bij weinig macht en weinig vertrouwen glijdt de naleving weg. Door een van de twee te verhogen klimt de naleving omhoog. De onderzoekers gebruiken het model ook om te kijken hoe macht en vertrouwen elkaar in de loop van de tijd beïnvloeden (Kirchler, Hoelzl & Wahl, 2008).

Wat zegt onderzoek in tientallen landen?

Dat zowel vertrouwen als macht de bereidheid om eerlijk aangifte te doen verhoogt, in alle onderzochte landen. Vertrouwen geeft vooral vrijwillige naleving, macht vooral afgedwongen naleving. Samen werken ze iets minder sterk dan je zou verwachten als je de twee effecten optelt.

Het grootste onderzoek liep onder 14.509 studenten in 44 landen op vijf continenten. Zij lazen een beschrijving van een verzonnen land met een belastingdienst die wel of niet te vertrouwen was, en wel of niet machtig. Daarna stelden zij zich voor dat ze daar als zelfstandig ondernemer belasting betaalden. Een betrouwbare dienst gaf de meeste vrijwillige naleving, een machtige dienst de meeste afgedwongen naleving (Batrancea e.a., 2019).

Dat de twee samen minder opleveren dan opgeteld, heeft een praktische betekenis. Een belastingdienst die al veel vertrouwen geniet, wint minder met extra controle. Een machtige belastingdienst wint minder met extra vriendelijkheid. De onderzoekers vonden dit patroon in landen met heel verschillende economieën, politieke systemen en culturen (Batrancea e.a., 2019).

Een eerder onderzoek in Oostenrijk, Hongarije, Roemenië en Rusland vond hetzelfde patroon. De bereidheid om belasting te betalen was het hoogst en het plan om te ontduiken het laagst als vertrouwen en macht allebei hoog waren (Kogler e.a., 2013). Let wel: deze studies meten wat mensen zeggen dat ze zouden doen in een scenario, niet wat ze echt aangeven.

Betalen mensen ook belasting als niemand controleert?

Een deel wel. Bij een Duitse lokale kerkbelasting zonder enige controle of boete betaalde 20,9% toch minstens het bedrag dat zij verschuldigd waren. De andere 79,1% betaalde minder, en de meesten van hen betaalden niets (Dwenger e.a., 2016).

Dit veldexperiment laat zien dat een eigen plichtsgevoel echt bestaat, maar ook dat het bij de meeste mensen niet genoeg is. De onderzoekers stuurden een deel van de belastingplichtigen een brief met een aangekondigde controlekans of een duidelijkere uitleg. Dat verhoogde de betalingen bij mensen die eerst niet betaalden. Het vrijwillige plichtsgevoel van de eerlijke betalers werd daar niet minder door (Dwenger e.a., 2016).

Dat laatste is belangrijk. Een veelgehoorde zorg is dat controle de goede wil van eerlijke mensen verdringt. In dit experiment gebeurde dat niet (Dwenger e.a., 2016). Controle en vertrouwen hoeven elkaar dus niet in de weg te zitten.

Werkt een beroep op eerlijkheid in een brief van de belastingdienst?

Meestal weinig. In Belgische experimenten met alle belastingplichtigen hadden zinnen over sociale normen of publieke diensten geen effect, en soms een negatief effect. Een duidelijkere brief en een vermelding van boetes werkten wel (De Neve e.a., 2021).

Het beeld is niet overal gelijk. In Groot-Brittannië verhoogde de zin dat negen op de tien mensen op tijd betalen het aantal betalers wel (Hallsworth e.a., 2017). Het verschil laat zien dat een woord over eerlijkheid hooguit iets toevoegt aan een bestaande relatie. Vertrouwen maak je niet in één brief.

Hoe een belastingdienst zich gedraagt, telt wel. Belgische ondernemers die hun belastingdienst als klantonvriendelijk ervoeren, hadden ongeveer een kwart hogere kosten om aan de regels te voldoen. Het ging om onduidelijke informatie, trage antwoorden en tegenstrijdige uitspraken (Eichfelder & Kegels, 2014). Goede service raakt dus niet alleen het vertrouwen, maar ook uw portemonnee.

Hoe zie je vertrouwen en controle terug bij de Nederlandse Belastingdienst?

De Belastingdienst gebruikt beide. Aan de kant van vertrouwen staat horizontaal toezicht, een vorm van toezicht waarbij de Belastingdienst samenwerkt in plaats van achteraf controleert. Voor het mkb loopt dat via fiscaal dienstverleners, hun koepels en brancheorganisaties. Een klant van een deelnemende dienstverlener kan sneller zekerheid krijgen over zijn aanslag (Belastingdienst, horizontaal toezicht).

Aan de kant van macht staan de boetes. Wie opzettelijk geen of een onjuiste aangifte doet, kan een vergrijpboete krijgen. Die is 50% van de ontdoken belasting bij opzet en 25% bij grove schuld. Wie zelf op tijd een fout herstelt, kan via de inkeerregeling een vergrijpboete voorkomen (Belastingdienst, boete).

Voor u als ondernemer is de les dat beide krachten uw gedrag beïnvloeden, ook als u het niet merkt. Een helder dossier en open contact passen bij de vertrouwenskant. Weten wat de gevolgen van een fout zijn, en dat u een fout zelf kunt herstellen, past bij de kant van macht. Eerlijke aangifte is het makkelijkst als u allebei op orde hebt.

Bronnen

• Kirchler, E., Hoelzl, E. & Wahl, I. (2008). Enforced versus voluntary tax compliance: The "slippery slope" framework. Journal of Economic Psychology, 29(2), 210-225. doi.org/10.1016/j.joep.2007.05.004
• Batrancea, L., Nichita, A., Olsen, J., Kogler, C., Kirchler, E. e.a. (2019). Trust and power as determinants of tax compliance across 44 nations. Journal of Economic Psychology, 74, 102191. doi.org/10.1016/j.joep.2019.102191
• Kogler, C., Batrancea, L., Nichita, A., Pantya, J., Belianin, A. & Kirchler, E. (2013). Trust and power as determinants of tax compliance: Testing the assumptions of the slippery slope framework in Austria, Hungary, Romania and Russia. Journal of Economic Psychology, 34, 169-180. doi.org/10.1016/j.joep.2012.09.010
• Dwenger, N., Kleven, H., Rasul, I. & Rincke, J. (2016). Extrinsic and intrinsic motivations for tax compliance: Evidence from a field experiment in Germany. American Economic Journal: Economic Policy, 8(3), 203-232. doi.org/10.1257/pol.20150083
• De Neve, J.-E., Imbert, C., Spinnewijn, J., Tsankova, T. & Luts, M. (2021). How to improve tax compliance? Evidence from population-wide experiments in Belgium. Journal of Political Economy, 129(5), 1425-1463. doi.org/10.1086/713096
• Hallsworth, M., List, J.A., Metcalfe, R.D. & Vlaev, I. (2017). The behavioralist as tax collector: Using natural field experiments to enhance tax compliance. Journal of Public Economics, 148, 14-31. doi.org/10.1016/j.jpubeco.2017.02.003
• Eichfelder, S. & Kegels, C. (2014). Compliance costs caused by agency action? Empirical evidence and implications for tax compliance. Journal of Economic Psychology, 40, 200-219. doi.org/10.1016/j.joep.2012.08.012
• Belastingdienst. Horizontaal toezicht. Geraadpleegd oktober 2026. belastingdienst.nl
• Belastingdienst. Boete (verzuimboete, vergrijpboete en inkeerregeling). Geraadpleegd oktober 2026. belastingdienst.nl